Open Monumentendagen

Tijdens de Open Monumentendagen 13 & 14 september 2008 hield Rob Dijkstra een lezing over de onstaansgeschiedenis van een monument in het Julianapark; de Emmabank. Hieronder is de uitgesproken tekst na te lezen.

foto's: Carl van Woerkom

Lezing ‘Koningin Emmabank' Julianapark Schiedam in het kader van de Open Monumentendagen dd. 13 & 14 september 2008 (Veelal gebruikmakend van oude artikelen, oude spelling menig keer intact gelaten.)

Wie was Koningin-Moeder Emma?

Volledige naam: Emma-Wilhelmina-Theresia Prinses van Waldeck-Pyrmont.
Afstammeling uit het huis van Oranje -Nassau. Geboren: 2 aug. 1858 te Arolsen, Duitsland.
Gehuwd met Koning Willem III op 1 jan 1879 (Willem III was 41 jaar ouder als Emma)
Regentschap als koningin-moeder over haar minderjarige dochter Wilhelmina, in de periode van 1890-1898. Gestorven: 20 maart 1934 te Den Haag, aan een longontstekenig.
Bijzonderheden:
Bijnaam ‘Koningin der barmhartigheid', zette zich in voor de liefdadigheid en de bestrijding van tuberculose, in die jaren volksziekte nummer een.
Het ‘Emmafonds' hield zich bezig met de bestrijding van tuberculose.

Oprichting comité Koningin Emmabank (1934)

Op 30 april 1934, op de verjaardag van Princes Juliana, heeft in het nieuwe Passage Theater van Schiedam, de oprichtingsvergadering plaatsgevonden van de "Stichting Koningin Emmabank". Tijdens de gehouden herdenkingsvergadering van de beide Oranje verenigingen in onze stad, is door de burgemeester van Schiedam, de heer H. Stulemeijer de oproep gedaan tot oprichting van een comité, wat zich bezig ging houden met een blijvend monument in de stad, in de vorm van een bank.
De "Oranjevereniging" als ook de vereniging "De Princevlag" hebben zich het doel gesteld tot het oprichten van een comité voor het stichten van een blijvend monument wat een blijvend aandenken zal gaan worden in onze stad aan wijlen Hare Majesteit Koningin Emma, welke op 20 maart 1934 is overleden.
Het comité had zich voorgesteld dit aandenken in de vorm van een monumentale bank, aan het gemeentebestuur van Schiedam aan te bieden, met het verzoek om deze bank te plaatsen in of in de nabijheid van het Julianapark. De oproep van de burgemeester betrof ook aan het comité om bij het uitdenken van het ontwerp van de bank, ook gelijk een aanvang te maken met het verkrijgen en binnenhalen van de benodigde financiëele middelen voor dit monument.

Prijsvraag voor het ontwerp

De eerste actie van het Comité Koningin Emmabank was het opstellen van een prijsvraag in juni 1934, met als doel het maken van een ontwerp voor deze monumentale bank.
Met deze prijsvraag werd een uitnodiging aan de architecten uit de omgeving van Schiedam gegeven om een ontwerp te vervaardigen voor een monumentale herinneringsbank voor wijlen H.M. Koningin Emma.
Voor de plaats van de monumentale bank werd gedacht aan het Julianapark, ter hoogte van het voetpad langs de Penninglaan, of de locatie bij het pleintje voor het St. Jacobs Gasthuis bij de kruising van de Ary Prinslaan met de Burgemeester Knappertlaan.
Het door het comité voorlopig begrote bedrag voor dit bankmonument was gesteld op tweeduizend gulden; dit mochten het ontwerp en de bouwkosten maximaal bedragen.
Voor de gekozen ontwerper lag een geldbedrag van honderd gulden klaar.

Geldelijke middelen voor aanbesteding Koningin Emmabank

Na de oprichtingsvergadering van 30 april 1934 is het comité, dat o.a. bestond uit de ‘Oranjevereniging' en de vereniging De Princevlag' met als voorzitter burgemeester H. Stulemeijer, direct gestart met het inzamelen van de nodige gelden voor de aanbesteding van de te bouwen bank. Hiervoor zijn zogenaamde inschrijvingsbiljetten uitgereikt aan bedrijven, organisaties, verenigingen en de burgerij van Schiedam. Het comité heeft direct al bij aanvang van het verspreiden van deze biljetten, spontane toezeggingen ontvangen uit de bevolking en uit het bedrijfsleven.

Beoordeling prijsvraag en expositie van de ontwerpen Koningin Emmabank

Er kwamen in totaal 17 ontwerpen binnen bij het prijsvraagcomité. Deze ontwerpen en tekeningen werden op zaterdag 15 september 1934, tussen 14.00 uur en 22.00 uur, tentoongesteld in een van de zalen van de rechtervleugel van het voormalige St. Jacobs Gasthuis op de Hoogstraat 112, naast het Gemeente Museum. Na het betalen van een laag entreegeld was het voor iedereen mogelijk de inzendingen en ontwerpen te bezichtigen.

Het uiteindelijk beste ontwerp, volgens de jury van deskundigen, was dat van C.E. Alexander, ingenieur van de Gemeentewerken van Schiedam. Het model van een beeldhouwwerk dat in het bankmonument is opgenomen, voorstellende het portret van wijlen Koningin-Moeder Emma, werd door de beeldhouwer August Alexander uit Den Haag, de vader van de ontwerper van de bank, ontworpen en vervaardigd.

Aanbesteding en locatie

Na de definitieve keuze voor een bankontwerp werd de bouwopdracht van de bank uitbesteed aan één van de drie gekozen aannemers, de firma Heijnsbroek en Leenderts uit Schiedam.
De definitieve locatie van de bank is tijdens de prijsvraagperiode in juli 1934 een punt van discussie geweest, gezien de brief welke burgemeester H. Stulemeijer, namens de secretaris van het Stichtingscomité had ontvangen.
Het comité voelde niets voor de plaats in het Julianapark, men verkoos liever de locatie op de hoek van het driehoekvormige plantsoen, gelegen voor het Gemeente Ziekenhuis, ter hoogte van de hoek Nassaulaan met de Burgemeester Knappertlaan. Deze locatie zou voor iedere Schiedammer een meer centrale plek zijn om een nieuw herinneringsmonument aan de stad toe te voegen.
In een speciaal uitgeschreven vergadering in het stadhuis is uiteindelijk door de burgemeester van Schiedam en het bankcomité gekozen voor de locatie in het Julianapark, ter hoogte van het voetpad in het park langs de Penninglaan. Hiermede was de definitieve locatie van de Koningin Emmabank een feit.

Geldinzameling voor de Koningin Emmabank

Op zaterdag 22 september 1934 was er in Schiedam een grote geld inzamelingsoptocht in de stad georganiseerd door de ‘Commissie tot Stichting der Koningin Emmabank'. Daar de helft van het benodigde geld nog niet bijeen was, is deze optocht door de stad een noodzaak geworden. Er was dus nog circa duizend gulden nodig.
De optocht door de hele stad, met een praalwagen, paraderende dames met vlaggen en muziekkorpsen, werd gehouden van 's middags twee uur tot 's avonds ongeveer tien uur.
De optocht werd begeleid door een groot aantal collectanten en collectrices, die zowel geld inzamelden langs de huizen als bij de mensen langs de route. De optocht werd op circa 25 plaatsen in de stad gestopt om te musiceren en de collectanten de tijd te geven huis aan huis geld te verzamelen.
De opbrengst van deze grootse straatcollecte heeft de verwachting van het organiserende bankcomité wel zeer beschaamd, de totale opbrengst bedroeg slechts dfl. 28,08. Het comité, dat ook voor deze collecte zeer veel moeite had gedaan en de organisatie tevoren met grote nauwkeurigheid had verzorgd, had gehoopt het gehele ontbrekende bedrag van circa duizend gulden op deze middag en avond in te kunnen zamelen.
De teleurstelling was groot bij het comité, maar men had ook begrip voor het feit dat het binnenhalen van de juiste hoeveelheid geld in een crisistijd met grote werkeloosheid, zoals halverwege de jaren dertig het geval was, teveel gevraagd was. Een nieuw monument werd als een luxe gezien en niet als een noodzaak, ondanks de aanwezige Oranjegezindheid in Schiedam. Het comité Koningin Emmabank was hierdoor genoodzaakt om het ontbrekende geld via bedrijven en instanties alsnog binnen te halen, om zodoende de bouw van de bank niet te vertragen.

Onthulling en overdracht Koningin Emmabank (1935)

Op dinsdag 30 april 1935 is de Koningin Emmabank in het Julianapark officieel onthuld. De onthulling was op de dag dat Hare Koninklijke Hoogheid prinses Juliana haar verjaardag vierde. De onthulling van deze monumentale bank kon gezien worden als het eerste gedenkteken in Nederland ter nagedachtenis van wijlen Hare Majesteit Koningin-Moeder Emma, die op 20 maart 1934 op 75 jarige leeftijd was overleden.
Ter voorbereiding van deze onthulling in het Julianapark was er in de week ervoor een speciale zangavond georganiseerd in het gebouw "Eendracht" aan het Plein Eendragt, door de vereniging "De Princevlag". Op deze zangavond is onder leiding van dhr. A. Baan een speciaal "Banklied", genaamd "Hou en Trou", ingestudeerd door de zangers van de ver."De Princevlag". De tekst en muziek van dit lied was geschreven door dhr. Joh. A. Boer. De zangers van de ver."De Princevlag" moesten in het park achter de Koningin Emmabank dit speciale "Banklied" ten gehore brengen tijdens de onthullingsceremonie.
De onthulling was 's avonds om zes uur met een wat frisse wind en toch ook nog een vrolijk voorjaarszonnetje in het groen getooide Julianapark.

Honderden belangstellenden hadden zich al vroeg een goed plaatsje verworven rond het park. Ruim een uur voor de onthullingsplechtigheid verzamelden zich daar reeds mensen om maar niets te moeten missen van het officiële gedeelte. Tegen zes uur arriveerden de genodigden, de verenigingen stelden zich buiten het park op, deputaties met hun vaandels werden binnen het park gelaten om zich op te stellen rondom het te onthullen monument.
Het Stedelijk Muziekkorps had zich opgesteld op de rotonde van de parkheuvel, om zodoende voor de passende muzikale omlijsting te zorgen tijdens het spelen van o.a. het volkslied.
E was een plek gereserveerd voor de aanwezige lokale en landelijke persfotografen, alsook voor de mensen van het bioscoop Polygoon Journaal, die deze korte gebeurtenis voor het gehele land kwamen vastleggen.
De onthulling werd bijgewoond door een vertegenwoordiger van Hare Majesteit Koningin Wilhelmina, de jonkheer A.G. Sickinghe en als waarnemend burgemeester van Schiedam ir. C. Houtman. Na enkele redevoeringen werd het Wilhelmus gespeeld door het Stedelijk Muziekkorps en door alle aanwezigen staande meegezongen. Ook werd het speciaal geschreven Banklied "Hou en Trou" gezongen door de leden van de vereniging "De Princevlag", onder leiding van dhr. A. Baan.

Tekening en Inmetseling van de Oorkonde

Een herdenkingsoorkonde, nadat zij was ondertekend, werd als besluit van de plechtigheid in een loden koker geplaatst en vervolgens met een deksel dicht gesoldeerd en in een holte boven het reliëf in de linkerzuil van het monument geplaatst.

De Koningin Emmabank als kunstwerk

De vormgeving en bouwvorm van het bankontwerp was voor die tijd modern en strak te noemen. De bank is uitgevoerd in de vorm van een hoge zuilvormige kolom en een lage kolom, het geheel uitgevoerd in geel glad tegelwerk, versierd met een zandsteenreliëf, beiden grenzend aan een grote L-vormige teakhouten zitbank.
Het geheel had een robuuste uitstraling, het zou vele jaren mee moeten kunnen.
Wat het eerst opviel was de harmonie tussen de horizontale bruine bank, rechts afgesloten door het tegelmuurtje met een opschrift in bronskleurige letters, en de verticale lijnen van het slanke, rijzige zuilvormige linkergedeelte.
De bank zelf, het zitting gedeelte is uitgevoerd in het bruinkleurige verniste teakhout. De geel kleurige betegeling is opgetrokken uit Scandinavische ijzer-aarde tegels. Het hoge linkergedeelte is bekroond met een bronzen rand. Daaronder is aangebracht een kroon en nog daaronder een tegel lager het in zandsteen uitgevoerde haut-reliëf van wijlen Hare Majesteit Koningin-Moeder Emma, met het letteronderschrift "EMMA".
Links van het reliëf en doorlopend op de andere zijde zijn tegels met uitgebeitelde poppetjes, welke een symbolische voorstelling van het Nederlandse volk weergeven.
Het opschrift op het verlaagde muurtje aan de rechterzijde van de bank luidt:

"Hulde aan de nagedachtenis van de Moeder van Haar Volk , Geschenk van de burgerij van Schiedam".

tekst: Carl van Woerkom, bewerkt door Rob Dijkstra

Rob houdt zijn lezing voor een klein publiek op zaterdag 13 september.

foto's: Ineke Hagen